Къытайнынъ атом синтез махсулаты ичюн ЭНЪ ЯХШЫ хостнынъ къурулмасы эр тарафлама башланды .
Октябрьнинъ биринде Къытайнынъ «БЕСТ» атом синтез аппараты къурулмасында эсас сынъырны бозмакъ япылды.
400 тоннадан зияде агъырлыкътаки база мувафакъиетли ерлештирильди ве умумий агъырлыгъы 6700 тоннагъа якъын олгъан ЭНЪ ЯХШЫ хостны ташымакъ ичюн къулланыладжакъ, бу буюк мемлекетнинъ агъыр машиналар хост ичюн къуруджылыкънынъ эр тарафлама башлангъаныны къайд эте.
Илериде бу алет атом термоядро энергиясыны чыкъарувнынъ халкъара тасдикълангъан биринджи нумайышы оладжакъ ве 2030 сенесине къадар атом термоядросы вастасынен биринджи ярыкъны ярыкъландырмакъ беклениле.
Ядер синтези: космик энергияны огренмек ичюн сонъки пароль
Кунешнинъ 4,6 миллиард йыл девамында токътамайып янмасы сырындан башлап, инсаниетнинъ «тюкенмез» темиз энергиягъа ынтылувына къадар, ядер синтези эр вакъыт илим саасында энъ козь къамаштырыджы араштырма ёнелишлеринден бири олып кельди. О, тек йылдызларнынъ Кяинатта ярыкъ ве сыджакъ чыкъармасы ичюн эсас айдавджы кучь дегиль де, инсан энергетик ландшафтыны бутюнлей денъиштирмек имкянына малик олгъан энъ юксек -технологиядыр.
Садедже, озек синтези енгиль атом озеклерининъ (гидроген изотоплары дейтерий ве тритий киби) сонъ дередже юксек арарет ве басымларда озеклер арасындаки электростатик итильмени (Кулон итилюви) енъип, чарпышып, энергиялы атом озеклерине (гелий амонормаль итиджиге) къошулгъан джерьянгъа аиттир. Бу джерьян Эйнштейннинъ «E=mc 2» - масса энергиясы мусавийлемесине коре кече, иритильген янъы озекнинъ умумий массасы иритильгенден эвельки эки озекнинъ массаларынынъ джемисинден бираз эксиктир, ве эксильген масса (кутьле джоюлувы) энергия шеклинде энергия шеклинде чыкъарыладжакъ, эр анги бир энергия экс-инсан денсид.
Ядер синтезининъ энергия интенсивлигини анъламакъ ичюн тек бир малюмат тенъештирюв топламы керек: 1 килограмм дейтерий тритий къарышмасынынъ синтез реакциясы иле чыкъкъан энергия 27000 тонна стандарт комюрнинъ якъылувындан пейда олгъан сыджакъкъа я да 00 тонна газ2нинъ бутюнлей якъылувындан пейда олгъан энергиягъа тенъ келе; Лякин айны кейфиеттеки (уран-235 киби) ядер парчаланув якъыты чыкъаргъан энергия ядер синтези чыкъаргъан энергиянынъ тек 1/4 къысмына якъындыр. Даа муим шей шунда ки, ядер синтези ичюн якъы т менбалары деерлик сонъсуздыр — Ер юзюндеки денъиз сувларында дейтерий кенъ таркъалгъан, эр бир литр денъиз сувунда дейтерий бар, о, синтез ёлунен 300 литр бензинге тенъ энергия чыкъара биле. Бутюн дюнья боюнджа денъиз сувларында олгъан дейтерий инсаниетнинъ энергетик ихтияджыны миллион йылдан зияде къаршылай биле; Тритий табиатта сонъ дередже сийрек расткельсе де, оны литийни (Ер къабугъында чокъ олгъан элемент) нейтронларнен реакциягъа кирсетип, суний ёлнен азырламакъ мумкюн, ве «якъы т етишмемезлиги» меселеси ёкъ.
Лякин идаре этильген озек синтезине иришмек къолай вазифе дегиль, онынъ эсас вазифеси исе «озек синтези ичюн экстремал шараитлерни насыл яратмакъ ве девам этмек»тедир. Кунешнинъ ичинде гравитацион йыкъылув 15 миллион градус юксек арарет ве 250 миллиард атмосфера юксек басым ярата, бу исе табиий оларакъ озек синтези ичюн «атешленюв шараитлерине» джевап бере; Лякин Ер юзюнде инсан бойле кучьлю тартышма кучюни текрарлап оламай ве тек технологик васталар ярдымынен экстремал муитлерни импульс эте биле. Шимдики вакъытта эки эсас араштырма ёнелишлери бар:
Бир чешити магнит къапалы синтезидир, оны Халкъара термоядролы эксперименталь реактор (ХТЭР) ифаде эте, о, кенъ таркъалгъан «суний кунеш» оларакъ беллидир. О, супер кучьлю магнит мейданыны (Ернинъ магнит мейданындан тахминен 100000 кере кучьлю) къулланып, плазманы (атом озеклери ве электронлары айырылгъан дёртюнджи алы) 150 миллион градускъадже араретли плазманы тёгерек вакуумлы камера} ичинде сынъырлай, плазма декамаицепера {to3 аппаратнен багъланув . диварыны ачып, сувутувгъа себеп ола, айны вакъытта синтез реакциялары ичюн керек олгъан шараитлерни ерине кетирмек ичюн плазманы токътамайып къыздыра. 2023 сенеси Къытайнынъ «Суний Кунеш» (ШАК) аппараты 120 миллион градус температурада плазманынъ 403 саниеде токътамайып чалышмасына наиль олды, дюнья рекордыны къойды ве ИТЭРнинъ сонъки теджрибелери ичюн темель къойды.
Башкъа чешити — АКъШ-нынъ Миллий атешлендирюв махсулаты (МАМ) тарафындан ифаделенген Инерциаль къапалы синтездир. О, диаметри тек бир къач миллиметр олгъан дейтерий тритий нишангъа 192 юксек-энергиялы лазерни джельп эте, нишанны 30 миллион градускъадже къыздыра ве оны пек къыскъа бир вакъыт ичинде (тахминен 100 с. бир аньде синтез реакциясыны битирмек диффузия мумкюн олмагъанда. 2022 сенеси декабрь айында НИФ биринджи кере «саф энергия къазанчына» иришти - синтез реакциялары иле чыкъкъан энергия кириш лазерининъ энергиясындан зияде олды, бу исе инерциаль къапатув ёлунда буюк бир сынъырны бозды.
Ядер синтези юксек энергия сыкълыгъы ве бол якъы тындан гъайры, сонъки хавфсызлыкъкъа ве экологик джеэттен темизликке де маликтир. Озьек парчаланувындан фаркълы оларакъ, экстремал шараитлер (магнит мейданынынъ узюльмеси я да лазернинъ токътавы киби) гъайып олгъан сонъ, озек синтези реакциялары деръал токътайджакъ ве «озекнинъ иримеси» хавфы ёкъ; Реакциянынъ эсас махсулы гелий (-зеэрли олмагъан ве зарарсыз инерт газ) ола, о, озек парчаланмасы киби узун-муддетли радиоактив къалдыкълар чыкъармай ве этраф муитни деерлик ич бир тюрлю кирлетмей.
Инсанлар даа тиджарет атом синтез энергиясы чыкъарувына иришмеген олсалар да (бунынъ ичюн 30-50 йыллыкъ технологик ильк адымлар керек оладжагъы беклениле), кунешнинъ табиий синтезинден башлап, лабораториядаки яваш-яваш ильк адымларгъа къадар, атом синтезиндеки эр бир илерилев адымы инсаниетни «энергия сербестлиги» макъсадына якъынлаштыра. Келеджекте, атом термотермоэлектростанциялары бутюн дюньягъа даркъалгъанда, инсаниет къазылма якъытыкъкъа багълылыкътан бутюнлей къуртуладжакъ, климат денъишмелери ве энергия къытлыгъы киби дюнья меселелерини чезеджек ве темиз ве сынъырсыз энергиягъа эсаслангъан янъы девирни башлайджакъ.
